Гісторыя арнамента

Нацыянальна-культурнае адраджэнне на Беларусі абудзіла у шырокай грамадскасці цікавасць да гісторыі, культуры, мастацтва. Кожнаму хочацца ведаць, чым вызначаюцца мастацкія дасягненні нашай рэспублікі, на якой аснове развіваецца сучаснае прафесійнае мастацтва. Багаты матэрыял для гэтага дае традыцыйная народная мастацкая культура, якая ў кожнага народа, у тым ліку і ў беларусаў, вылучаецца нацыянальнай адметнасцю і самабытнасцю.

Арнамент - самая распаўсюджаная форма з прасторавых мастацтваў, суправаджае чалавества на ўсіх этапах яго культуры. Ён глыбока укаранёны у быце, штодзённа сустракаецца ў жыллі, у рэчах, у адзенні. І ў кожнага - ад вясковай старухі да сапраўднага члена Акадэміі мастацтваў - ёсць уласныя цвёрдыя крытэрыі яго выбара, прымянення і ацэнкі, сваі "падабаецца" і "не падабаецца", "ідзе" або "не ідзе". Магчыма смела сказаць, што арнамент - папулярнейшее з мастацтваў, усім дасціпнае, зразумелае без асаблівых тлумачэнняў. Арнамент зварочаны перш за ўсё да нашай інтуіцыі, да падсвядомага адчування выразнасці рытма, колера і формы. Яго разуменне (а выразней сказаць - інтуітыўнае, густавае паняцце) атрымліваецца на якім-та іным узроўні свядомасці, чым тый, на якім мы разумеем літаратуру, тэатр, кіно, нават жывапіс, адным словам, мастацтва павествавальныя.

Вывучэнне беларускага народнага арнамента мае багатую і працяглую гісторыю, якая пачынаецца з другой паловы ХІХ стагоддзя. З той пары гэта тэма выклікае ўстойлівы інтарэс у даследчыкаў і тлумачыцца гэта тым, што поруч са змяненнямі разнастайных форм матэрыяльнай культуры народа (адзення, рэчаў побыту, звычаяў) арнаментальныя сімвалы захоўваюцца, перажываючы толькі некаторую трансфармацыю, або зусім застаюцца без змяненняў. Арнаментальныя матывы ў дэкаратыўным мастацтве народа сведчаць аб яго далёкіх продках. Такім чынам, вывучэнне гэтых старажытных сімвалаў дапамагае зразуменню тых гістарычных эпох, аб якіх няма пісьмовых дадзеных і магчыма судзіць толькі па дашэдшым да нас матэрыяльным рэшткам.

Першыя даследчыкі матэрыяльнай культуры беларусаў М. Я. Нікіфароўскі, Е. Р. Раманаў, І. А. Сербаў і іншыя імкнуліся зафіксаваць асаблівасці вышытых узораў і святочнага адзення. Яны справядліва лічылі іх адлюстраваннем сваеасаблівасці народнай культуры. З той пары ў гэтай вобласці былі дасягнуты значныя вынікі. Першы, даваенны этап вывучэння беларускага народнага арнамента прысвечаны, у асноўным, набыванню і збору факталагічнага матэрыяла. У пасляваенныя гады айчынная навука імкнулася да больш глыбокай сістэматызацыі і ўсведамленню яго. Да сучаснага моманту нам дакладна вядомы асноўны круг матываў і асаблівасцей іх існавання, якія выкарыстоўваюцца ў беларускім народным арнаменце, некаторыя аспекты гістарычнага развіцця характэрных для разнастайных тэхнік вышыўкі і ткацтва. Акрамя таго, шчыра даследаваны асноўныя спосабы размяшчэння арнаментальных комплексаў на рэчах. Вылучаны адметныя рэгіянальныя асаблівасці, прааналізавана функцыянальнае і абрадавае назначэнне дэкарыраваных рэчаў. Але ж інтарэс да гэтай тэмы не спадае, наадварот, усё часцей у друку з'яўляюцца артыкулы, якія прысвечаны дэталізацыям і больш канкрэтным характарыстыкам азначаных аспектаў. І гэта тлумачыцца станам нашага грамадства: імкненне адрадзіць сваю нацыянальную самасвядомасць праз пошук зразумення свайго гістарычнага мінулага. Арнамент жа з'яўляецца прамым і наглядным увасабленнем сутнасці любога мастацкага стыля. Пералічаныя дасягненні нашай навукі ў гэтай вобласці ўяўляюць несумненную і значную каштоўнасць, як гістарычныя і этнаграфічныя крыніцы, але яны не могуць растлумачыць, чаму састаўленыя разам апісаныя матывы ў вядомых традыцыйных кампазіцыйных схемах аказваюць такое грунтоўнае эстэтычнае ўздзеянне, а рэчы, якія ўпрыгожаны імі, з'яўляюцца несумненнымі высокамастацкімі творамі.